تکنیک صحیح چرخش بیمار بستری برای پیشگیری از زخم بستر (هر چند ساعت؟)

بیمارانی که به دلیل بیماری، جراحی، سکته مغزی یا آسیب‌های نخاعی برای مدت طولانی در تخت بستری هستند، بیش از سایر افراد در معرض زخم بستر قرار دارند. یکی از مهم‌ترین و مؤثرترین روش‌های پیشگیری از این عارضه، چرخش صحیح بیمار در فواصل زمانی مناسب است. بسیاری از موارد زخم فشاری تنها به دلیل بی‌توجهی به تغییر وضعیت بدن ایجاد می‌شوند؛ در حالی که با رعایت چند اصل ساده می‌توان از آسیب‌های جدی جلوگیری کرد.

در صورتی که علائم اولیه زخم بستر مانند قرمزی پایدار، تغییر رنگ پوست یا درد در نواحی تحت فشار مشاهده شود، مراجعه به کلینیک زخم در تهران و دریافت ارزیابی تخصصی می‌تواند از پیشرفت زخم و نیاز به درمان‌های پیچیده جلوگیری کند.

چرا چرخش بیمار در پیشگیری از زخم بستر اهمیت دارد؟

زخم بستر (Pressure Injury یا Pressure Ulcer) زمانی ایجاد می‌شود که فشار مداوم روی یک ناحیه از بدن، جریان خون موضعی را کاهش دهد. کاهش خون‌رسانی باعث کمبود اکسیژن، آسیب سلول‌های پوستی و در نهایت تخریب بافت می‌شود.

نواحی استخوانی مانند:

• استخوان دنبالچه
• پاشنه پا
• لگن
• آرنج
• شانه
• پشت سر

بیشترین احتمال ایجاد زخم را دارند، زیرا فشار مستقیم بین استخوان و سطح تخت وارد می‌شود.

چرخش اصولی بیمار باعث می‌شود فشار از روی این نقاط برداشته شده و خون‌رسانی مجدداً برقرار شود. این اقدام ساده، مهم‌ترین بخش مراقبت پیشگیرانه از زخم بستر محسوب می‌شود.

بیمار بستری هر چند ساعت باید چرخانده شود؟

رایج‌ترین توصیه در راهنماهای مراقبتی، تغییر وضعیت بیمار هر ۲ ساعت یک‌بار است. البته این زمان برای همه بیماران یکسان نیست و به عوامل مختلفی بستگی دارد.

اگر بیمار شرایط زیر را داشته باشد:

• دیابت
• سوءتغذیه
• کاهش سطح هوشیاری
• بی‌اختیاری ادرار یا مدفوع
• گردش خون ضعیف
• سن بالا

ممکن است نیاز باشد وضعیت بدن حتی در فواصل کوتاه‌تر بررسی یا تغییر داده شود.

از طرف دیگر، بیمارانی که روی تشک‌های مواج یا تشک‌های کاهش فشار استاندارد قرار دارند، بسته به نظر پزشک و وضعیت پوست، ممکن است برنامه متفاوتی برای تغییر وضعیت داشته باشند؛ اما استفاده از تشک طبی هرگز جایگزین چرخش منظم بیمار نیست.

بهترین روش چرخاندن بیمار بستری چیست؟

هدف از تغییر وضعیت، برداشتن فشار از روی یک ناحیه و انتقال آن به قسمت دیگری از بدن است؛ بدون اینکه فشار جدیدی ایجاد شود.

اصول صحیح شامل موارد زیر است:

• تغییر وضعیت به پهلوی راست
• بازگشت به حالت طاق‌باز
• تغییر وضعیت به پهلوی چپ
• استفاده از زاویه حدود ۳۰ درجه هنگام خواباندن بیمار به پهلو
• قرار دادن بالش بین زانوها، پشت کمر و زیر ساق پا برای کاهش فشار
• جلوگیری از کشیدن بدن روی ملحفه و استفاده از ملحفه انتقال در صورت امکان

یکی از اشتباهات رایج، کشیدن بیمار روی تخت است. این کار باعث ایجاد نیروی برشی (Shear Force) شده و احتمال آسیب پوست را چند برابر می‌کند.

برنامه مناسب تغییر وضعیت بیمار در طول شبانه‌روز

داشتن برنامه مشخص باعث می‌شود هیچ نوبت چرخش فراموش نشود.

نمونه برنامه:

این برنامه باید متناسب با وضعیت پزشکی بیمار توسط تیم درمان یا مراقبین تنظیم شود.

هنگام چرخاندن بیمار به چه نکاتی باید توجه کرد؟

صرف تغییر وضعیت کافی نیست و لازم است در هر بار جابه‌جایی پوست نیز بررسی شود.

به موارد زیر دقت کنید:

• وجود قرمزی که پس از برداشتن فشار از بین نمی‌رود.
• تاول یا تغییر رنگ پوست.
• افزایش دمای موضعی.
• تورم یا سفت شدن پوست.
• وجود ترشح یا بوی غیرطبیعی.

تشخیص زودهنگام این علائم می‌تواند از تبدیل یک آسیب سطحی به زخم عمیق جلوگیری کند.

آیا تشک مواج نیاز به چرخش بیمار را از بین می‌برد؟

خیر.

یکی از باورهای اشتباه این است که تشک مواج به تنهایی برای پیشگیری از زخم بستر کافی است. در واقع تشک‌های کاهش فشار تنها شدت فشار را کمتر می‌کنند اما آن را به طور کامل حذف نمی‌کنند.

بنابراین حتی با استفاده از تشک مواج نیز باید برنامه منظم تغییر وضعیت بیمار ادامه داشته باشد.

نقش تغذیه در کنار تغییر وضعیت بیمار

پیشگیری از زخم بستر تنها به چرخاندن بیمار محدود نمی‌شود. ترمیم پوست نیازمند دریافت مواد مغذی کافی است.

رژیم غذایی بیمار باید حاوی:

• پروتئین کافی
• ویتامین C
• ویتامین A
• روی (Zinc)
• آهن
• مایعات کافی

باشد تا مقاومت پوست افزایش یافته و روند ترمیم بافت بهتر انجام شود.

اگر زخم بستر ایجاد شد چه باید کرد؟

در صورت مشاهده زخم، نباید تنها به پانسمان خانگی اکتفا کرد. ارزیابی عمق زخم، میزان عفونت و انتخاب روش درمان اهمیت زیادی دارد. مراجعه به کلینیک زخم بستر باعث می‌شود زخم بر اساس مرحله بیماری، شرایط عمومی بیمار و میزان آسیب بافتی درمان شود.

همچنین بسیاری از افراد به دنبال انتخاب بهترین پماد برای زخم بستر هستند، اما باید توجه داشت که هیچ پمادی برای تمام انواع زخم مناسب نیست. نوع پانسمان یا داروی موضعی باید با توجه به میزان ترشح، وجود عفونت، عمق زخم و وضعیت پوست توسط پزشک یا کارشناس زخم تعیین شود؛ زیرا استفاده خودسرانه از محصولات نامناسب می‌تواند روند بهبود را به تأخیر بیندازد.

اشتباهات رایج در پیشگیری از زخم بستر

برخی از خطاهایی که احتمال ایجاد زخم را افزایش می‌دهند عبارت‌اند از:

• تغییر وضعیت نامنظم بیمار
• استفاده از بالش در محل نامناسب
• مرطوب ماندن پوست برای مدت طولانی
• کشیدن بیمار روی تخت
• بی‌توجهی به قرمزی پوست
• تصور اینکه تشک مواج به تنهایی کافی است
• تغذیه نامناسب و کمبود پروتئین
• تأخیر در مراجعه به مراکز تخصصی

جمع‌بندی

چرخش صحیح بیمار بستری یکی از مؤثرترین اقدامات برای پیشگیری از زخم بستر است. در اغلب بیماران، تغییر وضعیت هر دو ساعت یک‌بار به کاهش فشار روی نقاط استخوانی، بهبود گردش خون و جلوگیری از تخریب بافت کمک می‌کند. البته فاصله زمانی مناسب باید با توجه به شرایط جسمانی، سن، بیماری‌های زمینه‌ای و وضعیت پوست هر بیمار تعیین شود. در کنار تغییر وضعیت منظم، استفاده از تشک کاهش فشار، تغذیه مناسب، حفظ بهداشت پوست و بررسی روزانه نواحی تحت فشار، احتمال بروز زخم را به حداقل می‌رساند. در صورت مشاهده نخستین علائم آسیب پوستی نیز مراجعه سریع به مراکز تخصصی درمان زخم، از پیشرفت بیماری و ایجاد عوارض جدی جلوگیری خواهد کرد.